Cmentarz żydowski w Szczuczynie znajduje się w północnej części miejscowości, po wschodniej stronie ul. Grunwaldzkiej, jest oddalony około 1,3 km od rynku. Cmentarz zajmuje działkę na planie trapezu o powierzchni 3,47 ha, położoną na terenie płaskim.

Cmentarz powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XIX w. Pozycje budżetowe związane z prowadzeniem cmentarza wyszczególniono w Etacie Dochodów i Wydatków Funduszu Bóżniczego Okręgu Szczuczyńskiego na lata 1845–1847. W 1874 r. w północno-zachodnim narożniku cmentarza wzniesiono dom przedpogrzebowy. Cmentarz był ogrodzony kamiennym murem. Na początku XX w. powierzchnia cmentarza była niemal całkowicie zajęta przez groby. W 1903 r. Szczuczyński Dozór Bóżniczy poszerzył cmentarz od strony wschodniej, zakupując od Anieli Choynowskiej działkę o powierzchni trzech dwustuprętowych mórg.

Na cmentarzu pochowano kilka tysięcy osób. Tylko w latach 1890-1899 w aktach metrykalnych dozoru bóżniczego w Szczuczynie zarejestrowano 530 zgonów. 

Jak wynika z fotografii Zalmana Kapłana, przed 1939 r. teren cmentarza był częściowo porośnięty drzewami. Macewy były wykonane z płyt piaskowcowych oraz z polnych kamieni granitowych, niektóre mocowano w betonowych tumbach. Występowały także charakterystyczne dla Podlasia nagrobki w formie betonowych słupów o podstawie czworobocznej, zakończonych ostrosłupem, z tablicą inskrypcyjną umocowaną w płycinie ściany frontowej. Pomniki tego typu stały m. in. na grobach Icchaka Lejba syna Cwi Meira Gerzona, zm. w 1921 r. i Rachel Lei Roterezon, zm. w 1932 r. Dominującym językiem inskrypcji był język hebrajski. Macewy były ozdabiane polichromiami, a w ich zwieńczeniach umieszczano płaskorzeźbione symbole charakterystyczne dla żydowskiej sztuki sepulkralnej, między innymi: świece, świeczniki, ptaki, skarbony, Gwiazdy Dawida. Na jednym z archiwalnych zdjęć widoczny jest fragment niewielkiego budynku, prawdopodobnie ohelu.

W 1941 r. cmentarz stał się miejscem kaźni i pochówku ofiar pogromów, do których doszło po rozpoczęciu wojny pomiędzy III Rzeszą i Związkiem Radzieckim. Pochowano tu m. in. ciała osób zabitych w dniu 25 czerwca 1941 r. w różnych punktach miasta. Tu również doszło do masowego mordu grupy około 100 mężczyzn. Basia Kacper w relacji przechowywanej w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. E. Ringelbluma w Warszawie (relacja nr 301/1958) zeznała: "Tydzień przed utworzeniem getta, polscy stróże wypędzili wszystkich, nie pozostawiając nikogo w domu, jakoby do wyrywania trawy. Zapędzono ich na cmentarz. Pozostawiono jedynie kobiety i kilku mężczyzn. Na drugi dzień znaleziono 100 mężczyzn w bratnim grobie. Wśród zamordowanych byli: syn Jony Lewinowicza - Panisz - z synem Meirem, Jeszaja Kokoszko, Malkiel Lipsztejn i inni. Rabina śmiertelnie pobito".

Prawdopodobnie podczas wojny rozpoczął się proces dewastacji cmentarza, który kontynuowano w kolejnych dekadach. Usunięto nagrobki, rozebrano mur. Teren był użytkowany do wypasu zwierząt. Dom przedpogrzebowy został zaadaptowany do celów mieszkalnych.

21 czerwca 1965 r. Minister Gospodarki Komunalnej w następstwie uchwały Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Szczuczynie z 18 września 1964 r. podpisał zarządzenie o zamknięciu cmentarza.

Przypuszczalnie około 1965 r. w północno-zachodnim narożniku cmentarza miejscowe władze ustawiły pomnik z inskrypcją przypisującą sprawstwo zbrodni z 1941 r. Niemcom oraz z błędną datą tych tragicznych wydarzeń: "W tym miejscu w m-cu sierpniu 1941 r. faszyści bestialsko zamordowali 600 osób narodowości żydowskiej. Cześć ich pamięci".

W latach 2016-2017 z inicjatywy Mirosława Tryczyka i ks. Wojciecha Lemańskiego we wschodniej części cmentarza, nad domniemanym grobem ofiar pogromu z 1941 r. ułożono około 20-30 fragmentów odnalezionych macew.

17 lipca 2023 r. w ramach restytucji mienia przedwojennych gmin żydowskich działka o powierzchni 3,4230 ha stała się własnością Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP. 19 marca 2024 r. ZGWŻ na podstawie aktu darowizny przekazał cmentarz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

W latach 2024-2025 prace porządkowe na cmentarzu wykonywali amerykańscy studenci razem z rabinem Akivą Leimanem oraz Fundacja Rodziny Nissenbaumów. W lipcu 2025 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oznaczyła granice cmentarza kamiennymi słupkami z gwiazdą Dawida i napisem „Cmentarz żydowski”, a przy wejściu ustawiła tablice z informacjami o cmentarzu i szczuczyńskich Żydach oraz tablicę z rządowego programu oznakowania cmentarzy żydowskich. Działania zrealizowano we współpracy m.in. z Fundacją Rodziny Nissenbaumów, organizacją Friends of Jewish Heritage in Poland oraz Stowarzyszeniem Żydowski Instytut Historyczny w Polsce i potomkami szczuczyńskich Żydów.

W grudniu 2025 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego usunęła pomnik z lat PRL i w jego miejscu ustawiła granitową macewę z napisem: „Miejsce pamięci Żydów, ofiar zbrodni z 1941 roku, spoczywających na tym cmentarzu. Niech ich dusze wplecione będą w węzeł życia”. Macewa została sfinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Groby i cmentarze wojenne w kraju” oraz darowizny Friends of Jewish Heritage in Poland. Tablicę zaprojektowała Fundacja Formy Wspólne, wykonawcą była Magdalena Olszowska.

W wyniku daleko posuniętej dewastacji, na powierzchni cmentarza zachowała się jedna macewa in situ, kilkadziesiąt destruktów nagrobków zgromadzonych w lapidarium oraz zdewastowany parterowy, wtórnie kryty dwuspadowym dachem z eternitu budynek o przybliżonych wymiarach podstawy 7 x 15 m, do 1941 r. pełniący funkcję domu przedpogrzebowego. Na jego murze widoczna jest data budowy – 1874 r. Teren porastają trawy, drzewa i krzewy liściaste.

Cmentarz nie jest wpisany do rejestru zabytków nieruchomych, posiada wpisy w gminnej i wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz w wojewódzkiej ewidencji grobów wojennych.

Krzysztof Bielawski