Gorzów Wielkopolski, ul. Gwiaździsta, lubuskie
Cmentarz żydowski w Gorzowie Wielkopolskim jest położony przy ul. Gwiaździstej, na wzniesieniu, w którego północnej części znajduje się rozległy wąwóz, w obrębie działki geodezyjnej nr 1830 na nieregularnym planie, o powierzchni 7148 m kw. Data założenia cmentarza nie jest znana. Powstał przypuszczalnie nie później niż w pierwszych dekadach XVIII w. W latach 1815-1835 teren został ogrodzony kamiennym murem. Około 1860 r. przed wejściem został zbudowany dom przedpogrzebowy, a w 1927 r. w jego pobliżu wzniesiono drugi budynek, na planie z 1930 r. opisany jako kostnica. Podczas II wojny światowej nazistowskie władze podejmowały próby sprzedaży cmentarza oraz nagrobków, jednak przypuszczalnie nie doszło do transakcji. W tym czasie na cmentarzu dokonywano pochówków jeńców radzieckich i Żydów zmarłych w pobliskim obozie pracy przymusowej. Cmentarz przetrwał wojnę w dobrym stanie i został zdewastowany w kolejnych dekadach. Większość nagrobków została skradziona, zabudowania wykorzystywano jako warsztaty. Przy bramie wzniesiono budynek gospodarczy. 10 marca 1961 r. - w następstwie uchwały Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gorzowie Wielkopolskim z 25 września 1957 r. - Minister Gospodarki Komunalnej podpisał zarządzenie o zamknięciu cmentarza dla celów grzebalnych. W 1964 r. na zlecenie Miejskiej Rady Narodowej w Gorzowie Wielkopolskim na cmentarzu przeprowadzono pielęgnację zieleni, zasypano doły, rozebrano część muru i wywieziono rozbite nagrobki. W latach 80. zabudowania cmentarne były wykorzystywane przez Miejskie Przedsiębiorstwo Remontowe Obiektów Szkolnych. Cmentarzem interesowało się Muzeum Okręgowe w Gorzowie Wlkp., które planowało otoczyć go opieką. W latach 1992-1999 cmentarz został uporządkowany, część destruktów macew przytwierdzono do muru. Prace sfinansowano z funduszy m.in. należącego do Wawrzyńca Zielińskiego przedsiębiorstwa Poraj oraz z programu PHARE. W 2006 r. cmentarz wpisano do rejestru zabytków nieruchomych.W 2008 r. w wyniku restytucji mienia przedwojennych gmin żydowskich właścicielem cmentarza (bez zabudowań) został Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, a w 2009 r. - Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Od 2008 r. cmentarzem opiekuje się Stowarzyszenie Człowiek w Potrzebie - Wolontariat Gorzowski. W 2025 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Wspólnie dla dziedzictwa” we współpracy z miejscowymi wolontariuszami przeprowadziła prace, których celem było odsłonięcie i udokumentowanie nagrobków, które pokryła roślinność. W projekcie wzięło udział około 30 wolontariuszy – w większości uczniów 2 Liceum Ogólnokształcącego m. Marii Skłodowskiej-Curie w Gorzowie Wlkp. oraz studentów Akademii im. Jakuba z Paradyża. Wolontariusze odkryli i sfotografowali kilkadziesiąt macew. Na podstawie zdjęć dr Sławomir Pastuszka przetłumaczył inskrypcje i wykonał karty ewidencyjne nagrobków. Na cmentarzu znajduje się około 200 nagrobków w różnym stanie zachowania: w większości betonowych i piaskowcowych obramień, kilkadziesiąt stel z piaskowca i granitu oraz około 20 zdewastowanych grobowców architektonicznych, przylegających do muru. Najstarsza zidentyfikowana macewa jest datowana na 1734 r. lub 1737 r. Przy wejściu znajduje się dom przedpogrzebowy (obecnie dom pobytu dziennego seniorów) oraz przebudowany budynek kostnicy, wykorzystywany jako warsztat samochodowy. Cmentarz otacza ogrodzenie z cegły, kamieni zwieńczonych ceglanym daszkiem oraz z metalowych przęseł. Wejście prowadzi przez zrekonstruowaną bramę. Wewnętrzny podział południowej części cmentarza wyznaczają dwa rzędy kasztanowców. W północnej części wśród drzew wyróżnia się dąb o obwodzie ponad 6 m, uznany za Pomnik Przyrody.
Dane osobowe odczytane z nagrobków na cmentarzu żydowskim w Gorzowie Wielkopolskim. Źródło: załączniki do karty ewidencyjnej cmentarza, oprac. Sławomir Pastuszka, Krzysztof Bielawski, 2025. Imię: Lea Nazwisko: Blumenstein Nazwisko panieńskie: Fern Imię ojca: Menachem Imię męża: Data urodzenia: 04.07.1882 Data śmierci: 20.02.1931 Informacje dodatkowe: Ojciec lewita Imię: Rafael Nazwisko: Imię ojca: Jisrael Data urodzenia: Data śmierci: 24/25.11.1858 Informacje dodatkowe: Imię: K[...] Nazwisko: Kersten Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 14.08.1857 Informacje dodatkowe: Młoda kobieta Imię: Adolph Nazwisko: Steinbach Imię ojca: Data urodzenia: 12.06.1856 Data śmierci: 14.05.1892 Informacje dodatkowe: Imię: Jeremias Nazwisko: Nathan Imię ojca: Data urodzenia: Data śmierci: Informacje dodatkowe: Imię: Bejla Nazwisko: Nathan Nazwisko panieńskie: Wertheim Imię ojca: Jehuda Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 25/26.06.1867 Informacje dodatkowe: Imię: Sigismund Nazwisko: Nathan Imię ojca: Jehoszua Data urodzenia: 24.12.1785 Data śmierci: 08.09.1865 Informacje dodatkowe: Imię: Josef Nazwisko: Lubarsch Imię ojca: Mordechaj Data urodzenia: Data śmierci: 30.06/01.07.1835 Informacje dodatkowe: Imię: Perel Nazwisko: Imię ojca: Jaakow Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 10/11.10.1737 lub 12/13.10.1734 Informacje dodatkowe: Imiona: Selig Zelig Nazwisko: Seelinger Imię ojca: Lejzer Data urodzenia: Data śmierci: 13.01.1829 Informacje dodatkowe: Mohel, gabaj Gemilut Chesed, rabin, żył 85 lat Imię: Lejzer Nazwisko: Imię ojca: Awraham Data urodzenia: Data śmierci: 14/15 listopada 1836 Informacje dodatkowe: Imię: Nazwisko: Levy Nazwisko panieńskie: Noah Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: 08.02.1781 Data śmierci: 07.08.1867 Informacje dodatkowe: Kobieta, mąż Salomon, żyła 86 lat Imię: Salomon Nazwisko: Behrena Imię ojca: Data urodzenia: Data śmierci: Informacje dodatkowe: Imię: Emilie Nazwisko: Cohn Nazwisko panieńskie: Bergmann Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 08.11.1878 Informacje dodatkowe: Imię: Joel Samuel Nazwisko: Cohn Nazwisko panieńskie: Imię ojca: Data urodzenia: 17/18.05.1787 Data śmierci: 22/23.12.1854 Informacje dodatkowe: Kupiec Imię: Peretz Gerszon Nazwisko: Nazwisko panieńskie: Imię ojca: Gawriel Data urodzenia: Data śmierci: 22/23/06.1855 Informacje dodatkowe: Imię: Wolf Abraham Nazwisko: Wolfgram Nazwisko panieńskie: Imię ojca: Data urodzenia: Data śmierci: 25.04.1866 Informacje dodatkowe: Imię: Chaja Jete Nazwisko: Lubarsch Imię ojca: Imię męża: Mordechaj Data urodzenia: Data śmierci: 12 nisan [...] Informacje dodatkowe: Imię: Rachel Nazwisko: Fraenkel Nazwisko panieńskie: Abramsohn Imię ojca: Mosze Imię męża: Meir Data urodzenia: Data śmierci: 08/09.06.1858 Informacje dodatkowe: Mąż z Krzyża Wielkopolskiego Imię: Ester Nazwisko: Boas Nazwisko panieńskie: Horwitz Imię ojca: Eli Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 23/24.04.1863 Informacje dodatkowe: Imię: Fejgelcha Nazwisko: Imię ojca: Meir Imię męża: Szmuel Data urodzenia: Data śmierci: 26.01.1861 Informacje dodatkowe: Mąż kohen Imiona: Jehuda Lejb Nazwisko: Imię ojca: Michael Data urodzenia: Data śmierci: 29/30.04.1866 Informacje dodatkowe: Lewita Imię: Abraham Nazwisko: Blankenstein Imię ojca: Data urodzenia: 27.12.1844 Data śmierci: 12.02.1884 Informacje dodatkowe: Kupiec, ze wsi Wysoka (niem. Hohenwalde n. M.) Imię: Amalie Nazwisko: Bergmann Nazwisko panieńskie: Louis Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: 14.11.1829 Data śmierci: 29.08.1884 Informacje dodatkowe: Imię: Chana Nazwisko: Rosenwald Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: 17/18.04.1819 Data śmierci: 22/23.07.1892 Informacje dodatkowe: Imię: Ernestine Nazwisko: Heymann Nazwisko panieńskie: Blankenstein Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: 24.01.18[...] Data śmierci: 16.[...] Informacje dodatkowe: Imię: Ester Nazwisko: Imię ojca: Simcha Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 12/13.03.1895 Informacje dodatkowe: Nagrobek podwójny, wspólny z Simchą syną Mosze Imię: Simcha Nazwisko: Imię ojca: Mosze Data urodzenia: Data śmierci: 25/26.02.1895 Informacje dodatkowe: Nagrobek podwójny, wspólny z Ester córką Simchy Imię: Josef Nazwisko: Stodola Imię ojca: Data urodzenia: Data śmierci: 15/16.12.1884 Informacje dodatkowe: Imię: Jaakow Nazwisko: Imię ojca: Szmuel Data urodzenia: Data śmierci: 29 siwan 56[...] Informacje dodatkowe: Imiona: Henriette Lea Nazwisko: Levy Nazwisko panieńskie: Levy Imię ojca: Szalom Imię męża: Jechiel Data urodzenia: 12.1786 Data śmierci: 05.06.1858 Informacje dodatkowe: Mąż lewita Imiona: Marcus Mordechaj Nazwisko: Bergmann Imię ojca: Data urodzenia: 11.04.1850 Data śmierci: 11.03.1863 Informacje dodatkowe: Imię: Minna Blimcha Nazwisko: Bergmann Imię ojca: Imię męża: Mosze Data urodzenia: Data śmierci: 11/12.02.1859 Informacje dodatkowe: Imiona: Henriette Jenta Nazwisko: Jacoby Nazwisko panieńskie: Baruch Imię ojca: Baruch Imię męża: Jaakow Data urodzenia: 18.08.1790 Data śmierci: 15/16.05.1850 Informacje dodatkowe: Ojciec kohen, mąż z Leopoldsfarth (dawna kolonia, obecnie w obrębie Gorzowa Wlkp.) Imiona: Fejla Sara Nazwisko: Imię ojca: Iserl Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 04/05.08.1798 Informacje dodatkowe: Imię: Noah Nazwisko: Horwitz Imię ojca: Data urodzenia: 07.04.1809 Data śmierci: 05.07.1860 Informacje dodatkowe: Kupiec Imię: Gerszom Nazwisko: Imię ojca: Josef Data urodzenia: Data śmierci: 30.09/01.10.1864 Informacje dodatkowe: Imię: Henriette Nazwisko: Baumann Nazwisko panieńskie: Krakau Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 09/10.12.1862 Informacje dodatkowe: Imię: Miriam Nazwisko: Lindenthal Nazwisko panieńskie: Guthmann Imię ojca: Simcha Imię męża: Baruch Data urodzenia: Data śmierci: 24/25.12.1865 Informacje dodatkowe: Imię: Hirsch Nazwisko: Nathan Imię ojca: Data urodzenia: Data śmierci: Informacje dodatkowe: Imię: Nazwisko: Wolff Liebert [rodzina] Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: Informacje dodatkowe: Imię: Nazwisko: Heymann Reichmann [rodzina] Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: Informacje dodatkowe: Imiona: Johanna Hanne Nazwisko: Boas Nazwisko panieńskie: Drossen Imię ojca: Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 27/28.06.1856 Informacje dodatkowe: panna Imiona: Marcus Joseph Nazwisko: Lubarsch Imię ojca: Data urodzenia: Data śmierci: 26.02.18[...] Informacje dodatkowe: Imię: Sara Nazwisko: Lindenthal Imię ojca: Mosze Imię męża: Data urodzenia: Data śmierci: 20/21.07.1841 Informacje dodatkowe: panna Imię: Mosze Nazwisko: Imię ojca: Lipman Data urodzenia: Data śmierci: 25/26.11.1830 Informacje dodatkowe: Dziadek Daniel Imiona: Jehuda Lejb Nazwisko: Imię ojca: Mosze Data urodzenia: Data śmierci: 18/19.04.1832 Informacje dodatkowe: Dziadek Daniel Imiona: Chejcha Nazwisko: Lipmannsohn Imię ojca: Imię męża: Lejb Data urodzenia: Data śmierci: Informacje dodatkowe: Żyła 29 lat, mąż lewita Imiona: Mordechaj Nazwisko: Imię ojca: Mordechaj Data urodzenia: Data śmierci: 21/22.01.1759 Informacje dodatkowe: Prawdopodobnie z miejscowości Neuss [?] Imiona: Lipman Nazwisko: Imię ojca: Daniel Data urodzenia: Data śmierci: 15/16.12.1835 Informacje dodatkowe: Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Wspólnie dla dziedzictwa”.  |