Orla to wieś we wschodniej Polsce, położona w pobliżu granicy z Białorusią. W latach 1507–1897 posiadała prawa miejskie. Według spisu powszechnego z 1921 r. Orlę zamieszkiwało 1518 osób, w tym 1167 Żydów, 320 wyznawców prawosławia i 31 katolików.
Żydzi osiedlili się w Orli w XVI w. i przez kilka stuleci stanowili większość mieszkańców miejscowości. W marcu 1942 r. Niemcy utworzyli w Orli getto, do którego przesiedlono miejscowych Żydów. Kilka miesięcy później większość z nich została deportowana i zamordowana w obozie zagłady w Treblince. Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Orli nie odrodziła się.
Jednym z najważniejszych świadectw żydowskiej przeszłości Orli jest monumentalna synagoga, prawdopodobnie wzniesiona w pierwszej połowie XVII wieku. Jej wnętrze odzwierciedlało zarówno wpływy baroku, jak i renesansu, z imponującym Aron ha-Kodesz w głównej sali modlitewnej. Ściany zdobiły bogato malowane polichromie, przedstawiające przede wszystkim motywy roślinne i zwierzęce. Na przestrzeni wieków budynek był wielokrotnie przebudowywany i ostatecznie zyskał elegancką neoklasycystyczną fasadę.
Podczas II wojny światowej synagoga była wykorzystywana przez Niemców jako magazyn mienia zrabowanego Żydom. Był to początek procesu niszczenia budynku. Po wojnie synagoga pozostawała opuszczona i zaniedbana. Nadal wykorzystywano ją jako magazyn, a jej stan techniczny systematycznie się pogarszał.
W 2010 r. synagoga została przekazana Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
W kolejnych latach synagoga pozostawała otwarta dla zwiedzających, odbywały się w niej wydarzenia kulturalne, m.in. obchody upamiętniające zagładę społeczności żydowskiej Orli oraz festiwal sztuki współczesnej. Bieżącą opiekę nad obiektem sprawowali społecznicy z Fundacji EDM. Jednak w 2023 r., ze względu na zły stan techniczny budynku, synagoga została zamknięta dla zwiedzających.
Dzięki staraniom Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oraz Fundacji Dziedzictwa Żydowskiego, przy wsparciu organizacji Future for Religious Heritage z Brukseli, w 2025 r. synagoga w Orli została wybrana przez Europę Nostra i Instytut Europejskiego Banku Inwestycyjnego jako jeden z 7 najbardziej zagrożonych zabytków w Europie. To wyróżnienie pomogło wypromować zarówno synagogę, jak i Orlę jako atrakcje turystyczne oraz zwróciło uwagę na znaczenie zachowania tego obiektu dla przyszłych pokoleń.
W latach 2023–2025 Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego przeprowadziła pierwszy etap prac konserwatorskich i remontowych, które umożliwiły ponowne udostępnienie budynku publiczności.
Obecnie synagoga jest użytkowana przez Fundację EDM, która organizuje wydarzenia poświęcone wielokulturowej historii Orli, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów jej społeczności żydowskiej, w tym festiwal kultury żydowskiej Szalom Mimo Wszystko.
W 2025 r.Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego zleciła opracowanie studium wykonalności dotyczącego adaptacji dawnej synagogi na Centrum Sztuki, Kultury i Edukacji w Orli. Studium to będzie podstawą do pozyskania dodatkowego finansowania na zakończenie rewitalizacji dawnej synagogi i przekształcenie jej w tętniące życiem centrum kultury na pograniczu polsko-białoruskim.
Działania były możliwe dzięki pozyskanym funduszom i wsparciu między innymi Gminy Orla (414 290,22 zł w ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków na zadanie: „Adaptacja budynku Synagogi w Orli na potrzeby Centrum Pracy Twórczej z częścią wystawienniczą etap I , prace naprawcze i zabezpieczające oraz dokumentacja projektowo-konserwatorska na wykonanie prac remontowo-budowlanych”), Foundation for Jewish Heritage, Friends of Jewish Heritage in Poland oraz Davida Lighta. » powrót
