home aktualności o nas o dziedzictwie projekty partnerzy nieruchomości przetargi galeria kontakt
       
  Aktualności
linia
GMINA ŻYDOWSKA. Anna Zygma

Zaczątek gminy żydowskiej stanowił minjan,czyli grupa co najmniej 10 mężczyzn potrzebnych po to, aby odprawić modły. Podstawą istnienia gminy była przede wszystkim funkcja religijna. Celem i warunkiem istnienia gminy było posiadanie domu modlitwy, cmentarza i ewentualnie mykwy, czyli łaźni rytualnej. Status prawny średniowiecznej gminy żydowskiej w Polsce (aktualny w zasadzie aż do rozbiorów) określały przywileje generalne: Bolesława Pobożnego z 1264 roku, Kazimierza Wielkiego z 1334 roku i Kazimierza Jagiellończyka z 1453 roku. Przywileje te dawały gminom pełną autonomię życia religijnego, kompetencje sądownicze oraz prawo realizowania funkcji socjalno- ekonomicznych.

Gmina poszczególna określana była w aktach jako Communitas Judeorum lub Civitas Judeorum, po hebrajsku – kehila, po polsku jako Kahał.

Struktura gminy wynikała z istoty państwa stanowego. Na czele każdej gminy stali parnassim (inaczej raszim), czyli najstarsi (Polacy często określali zarząd gminy nazwą "rada starszych"), w liczbie od 3 do 5, wybierani przez gminę na rok. Jeden z parnassim pełnił funkcję przewodniczącego, zmiana następowała kolejno co miesiąc. Starszyzna była w kontakcie (w większych miastach z tzw. sędzią żydowskim, czyli szlacheckim zastępcą wojewody) z urzędnikiem państwowym do spraw żydowskich. Drugie miejsce we władzach gminy zajmowali towim, czyli asesorowie sądowi. Na trzecim miejscu była reszta członków rady, z których wyodrębniano komisje zajmujące się realizacją podstawowych funkcji gminy: gospodarczą, administracyjną, sądowniczą oraz filantropijną i wychowawczą.
Dobroczynnością zajmowali się gabaim, listy podatkowe sporządzali szamaim (Żydzi płacili podatki jako gmina), zaś memunim dbali o porządek publiczny.

Założenie poszczególnej gminy wymagało aktu ze strony właściciela miasta. Akt ten gwarantował prawo budowy synagogi i założenie cmentarza. Jeżeli w aktach nie można znaleźć daty założenia gminy, często bierze się pod uwagę datę założenia cmentarza. Zdarzało się też tak, że mieszkańcy małych osad i miasteczek, nie posiadający własnej gminy, musieli płacić podatki gminie sąsiedniej, co było dla nich niekorzystne, gdyż zazwyczaj grzebani byli na cmentarzu owej gminy. Istniała również instytucja gminy filialnej- przykahałku, posiadającej tylko częściową samodzielność, dysponującej zwykle synagogą i cmentarzem.
Oprócz zarządu gminy (władz) pełnili w niej funkcje zaangażowani przez zarząd funkcjonariusze. Głównym i niezbędnym funkcjonariuszem w każdej gminie był rabin, uczony i biegły we wszystkich zagadnieniach religii i prawa. Rabin był selekcjonowany i angażowany na pewien czas lub na stałe. Kontrolował on życie religijne, pełnił nadzór nad synagogą, łaźnią, szkołą, rzeźnią, cmentarzem itp. Uczeni rabini zakładali często szkoły religijne, jesziwy, w których młodzi chłopcy i mężczyźni studiowai Torę i Talmud. Zamożniejsze gminy angażowały kantora (chasana), czyli śpiewaka synagogalnego. W biedniejszych gminach tę rolę pełnił najczęściej ktoś obdarzony słuchem muzycznym. Każda synagoga miała szamesa (hebr. szamasz), który był pomocnikiem rabina. Nauczycielem w elementarnej szkole żydowskiej, chederze, był melamed. W biedniejszych gminach melamed mógł być również kantorem. Gminy zatrudniały często pisarza gminnego, który nie tylko spisywał akta, ale mógł też jako sofer przepisywać na pergaminie Torę, a także teksty do filakterii i mezuz.
Koszerniość sporządzanego mięsa, wina i macy nadzorował maszgijach (strażnik), zwany też szomer. Szochet zajmował się zgodnymi z rytualnymi przepisami ubojem drobiu i bydła.

Inne ważne role to np. szadchen był swatem, marszelik kimś w rodzaju wodzireja na weselach, mohel dokonywał obrzezania chłopców.

Szczególnie intensywny rozwój gmin żydowskich miał miejsce na przełomie XVI i XVII wieku. W XVIII wieku nastąpił pogłębiający się upadek samorządu żydowskiego. Po rozbiorach gminy żydowskie poddane zostały prawu każdego z państw zaborczych. Straciły wówczas prawo i przywilej pobierania podatków, zajęły się tylko sprawami religijnymi i filantropijnymi. Zamiast określenia kahał stosuje się już wówczas nazwę "dozór bóżniczy" (po raz pierwszy wprowadzono tą nazwę w Królestwie Polskim w latach 1815-1830). W niepodległej Polsce status gmin żydowskich został uregulowany tak, że zarząd gminy składał się z przewodniczącego, zastępcy i członków rady.

Najwyższą, uznaną przez państwo instancją samorządu żydowskiego w Polsce był Sejm Czterech Ziem - Waad Arba Aracot. Od 1519 do 1764 roku obradował w Lublinie, skupiając reprezentantów gmin żydowskich z Wielkopolski, Małopolski, Wołynia i Podola (z czasem przyłączyła się Litwa). Sejm ten zbierał się dwa razy w roku podczas targów lubelskich. Składał się z dwóch izb: izby gmin żydowskich i izby zastępców rabinów wielkich gmin. Marszałek sejmu żydowskiego miał tytuł parnas, skarbnikiem był neeman, sztadlan pełnił funkcję rzecznika sejmu żydowskiego i ministra spraw zagranicznych. Uchwały sejmu protokołowane były w księdze zwanej pinkas, każda gmina prowadziła też swój pinkas, który był zarazem czymś w rodzaju kroniki.
Sejm żydowski zajmował się rozdziałem ogólnej sumy podatków na poszczególne ziemie i gminy, akceptacją drukarń i wydawnictw żydowskich, pełnił funkcję rozjemcy w przypadku zatargów między gminami.

Na przełomie XIX i XX wieku zaczęły rozwijać się w gminach żydowskich różnorodne społeczne stowarzyszenia. Były to np.:
 Chewra Kadisza - bractwo pogrzebowe, sprawujące nadzór nad cmentarzem i dbające o to, aby każdy miał należyty pogrzeb, niezależnie od stanu, z którego się wywodzi
 Gemilas Chesed - bezprocentowa, społeczna kasa pożyczkowa
 Linas Hacedek - towarzystwo opieki nad chorymi
 Sidrej Miszna - stowarzyszenie pobożnych, studiujących w wolnym czasie Taslmud
 Hachnasat Orhim - towarzystwo zapewniające przejezdnym Żydom nocleg i należyte spędzenie szabatu
 Linas Chojlim - odżywianie dzieci z ubogich rodzin
 Bikur chojlim - odwiedzanie chorych w szpitalach
 Matan Beseiter - stowarzyszenie osób uprawiających skrytą, anonimową filantropię


» powrót
  Dotacje on-line



Polecamy
  RAPORT ROCZNY 2017  
  RAPORT ROCZNY 2016  
  Album "Ochrona Dziedzictwa Żydowskiego w Polsce" t. II  
  RAPORT ROCZNY 2015  
  Rewitalizacja synagogi w Przysusze  
  Centrum "Synagoga" w Zamościu  
  Adoptuj cmentarz żydowski  
  Program edukacyjny "Przywróćmy Pamięć"  
  Dobre Praktyki Przywróćmy Pamięć 2015-2016  
  Album "Ochrona dziedzictwa żydowskiego w Polsce"  
  Szlak Chasydzki  
  Rewitalizacja zespołu synagogalnego w Kraśniku  
  Monitoring antysemityzmu w Polsce  
  RAPORT ROCZNY 2014  
  Wytyczne Komisji Rabinicznej dotyczące prac porządkowych na cmentarzach żydowskich  


  Baza cmentarzy
 
 

 
 

 
  więcej opcji »  


  Galeria
 
 

 
  więcej »

 


  Newsletter  
  Podaj swój adres e-mail, aby otrzymywać informacje i zaproszenia na imprezy  
   
  copy